1. Cá nhân kinh doanh có phải đóng BHXH không?

Đây là câu hỏi đang khiến rất nhiều cá nhân, chủ hộ kinh doanh băn khoăn. Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào thời điểm cũng như hình thức kinh doanh cụ thể của bạn, bởi chính sách pháp luật vừa có một bước ngoặt rất lớn.

Quy định hiện hành (Giai đoạn trước ngày 01/07/2025)

Trước đây, theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, pháp luật không bắt buộc cá nhân hay chủ hộ kinh doanh cá thể phải tham gia BHXH bắt buộc cho chính bản thân mình (họ chỉ bắt buộc phải đóng cho nhân viên nếu có thuê mướn lao động).

Nếu muốn có lương hưu hay thẻ bảo hiểm y tế, các cá nhân kinh doanh thời điểm này chỉ có một lựa chọn duy nhất là tham gia BHXH tự nguyện.

Điểm mới đột phá từ ngày 01/07/2025

Khi Luật Bảo hiểm xã hội 2024 chính thức có hiệu lực, cục diện đã thay đổi hoàn toàn. Lần đầu tiên, pháp luật mở rộng đối tượng và đưa nhóm "chủ hộ kinh doanh" vào diện phải tham gia BHXH bắt buộc.

Tuy nhiên, lộ trình áp dụng được cơ quan quản lý phân loại rất rõ ràng để người dân kịp thích nghi:

• Từ ngày 01/07/2025: Bắt buộc áp dụng ngay đối với những chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh và nộp thuế theo phương pháp kê khai. Đây thường là các hộ kinh doanh có quy mô lớn, doanh thu cao.

• Từ ngày 01/07/2029 trở đi: Quy định sẽ quét qua toàn bộ, áp dụng cho 100% chủ hộ kinh doanh có đăng ký (bao gồm cả nhóm nộp thuế theo phương pháp khoán).

2. Những trường hợp phải tham gia BHXH bắt buộc

Để tránh rủi ro pháp lý và các khoản phạt không đáng có, cá nhân và hộ kinh doanh cần phân biệt rõ ba nhóm đối tượng được phân loại chi tiết dưới đây:

2.1 Chủ hộ kinh doanh có đăng ký

Như đã đề cập ở lộ trình mới, không phải tất cả mọi chủ hộ đều phải đóng ngay lập tức, mà pháp luật phân chia theo phương pháp nộp thuế của hộ:

• Trường hợp bắt buộc ngay (Từ 01/07/2025): Áp dụng cho chủ hộ kinh doanh (có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh) nộp thuế theo phương pháp kê khai. Đây thường là những hộ quy mô lớn, đáp ứng tiêu chí về doanh thu hoặc sử dụng nhiều lao động trong các lĩnh vực thương mại, dịch vụ, sản xuất.

• Trường hợp bắt buộc theo lộ trình (Từ 01/07/2029): Áp dụng cho toàn bộ các chủ hộ kinh doanh có đăng ký còn lại, bao gồm cả nhóm nộp thuế theo phương pháp khoán áp dụng cho quy mô vừa và nhỏ.

2.2 Cá nhân kinh doanh có thuê lao động

Nếu bạn là cá nhân, chủ hộ kinh doanh và có thuê mướn nhân sự làm việc, bạn sẽ đóng hai "vai" cùng lúc: vừa phải đóng BHXH cho chính mình, vừa là người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng BHXH bắt buộc cho nhân viên.

Theo quy định, bạn phải đăng ký và đóng BHXH bắt buộc cho người lao động nếu họ thuộc các trường hợp sau:

• Làm việc theo hợp đồng lao động (HĐLĐ) không xác định thời hạn hoặc xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên.

• Người làm việc không trọn thời gian (part-time) nhưng có tổng thời gian làm việc trong tháng đạt mức quy định và giao kết HĐLĐ từ 1 tháng trở lên.

3. Cá nhân kinh doanh có thể tham gia loại BHXH nào?

Hiện nay, hệ thống bảo hiểm xã hội tại Việt Nam chia làm hai loại hình chính. Tùy thuộc vào quy mô, mô hình hoạt động và điều kiện đáp ứng của từng cá nhân kinh doanh, bạn sẽ tham gia vào một trong hai (hoặc cả hai) hình thức sau:

3.1 BHXH bắt buộc

Đây là hình thức bảo hiểm do Nhà nước tổ chức mà cá nhân kinh doanh phải tham gia nếu thuộc diện quy định của pháp luật (đã nêu chi tiết ở phần đối tượng bắt buộc).

• Đặc điểm: Không có sự lựa chọn "đóng hay không đóng". Khi đã đủ điều kiện về quy mô hộ kê khai hoặc có thuê lao động, việc mở mã số thuế và đóng BHXH bắt buộc là nghĩa vụ mang tính pháp lý.

• Chế độ hưởng: Người tham gia được hưởng trọn vẹn 5 chế độ bảo hiểm gồm: Ốm đau, Thai sản, Tai nạn lao động - Bệnh nghề nghiệp, Hưu trí, và Tử tuất.

3.2 BHXH tự nguyện

Đây là hình thức bảo hiểm dành cho những cá nhân kinh doanh chưa thuộc diện bắt buộc (như hộ nộp thuế khoán trước năm 2029, người kinh doanh tự do, freelancer) nhưng vẫn muốn tích lũy để có lương hưu khi về già.

• Đặc điểm: Hoàn toàn dựa trên tinh thần tự nguyện. Người tham gia được tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng và phương thức đóng (đóng hàng tháng, 3 tháng, 6 tháng hoặc 12 tháng một lần) sao cho phù hợp với dòng tiền kinh doanh của mình.

• Chế độ hưởng: Chỉ bao gồm 2 chế độ là Hưu trí và Tử tuất.

4. Kết luận

Chính sách bảo hiểm xã hội đối với khối kinh doanh cá thể đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ nhất từ trước đến nay. Việc nắm vững quy định không chỉ giúp bạn bảo vệ quyền lợi an sinh dài hạn mà còn là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp/hộ kinh doanh phát triển bền vững.