Tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng được quy định tại Điều 221 Bộ luật Hình sự. Người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện một số hành vi sai phạm trong hoạt động kế toán và gây thiệt hại đến mức luật định có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với mức phạt cao nhất lên đến 20 năm tù.

1. Những hành vi nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Không phải mọi sai sót kế toán đều cấu thành tội phạm. Điều 221 tập trung vào các hành vi có tính chất cố ý, được thực hiện trong những trường hợp luật định và gây thiệt hại đạt ngưỡng nhất định.

Các hành vi gồm:

• Giả mạo, khai man, tẩy xóa tài liệu kế toán hoặc thỏa thuận, ép buộc người khác thực hiện.
• Dụ dỗ, thỏa thuận hoặc ép buộc người khác cung cấp, xác nhận thông tin, số liệu kế toán sai sự thật.
• Để ngoài sổ kế toán tài sản của đơn vị hoặc tài sản có liên quan đến đơn vị.
• Hủy bỏ hoặc cố ý làm hư hỏng tài liệu kế toán trước thời hạn lưu trữ.
• Lập từ hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên nhằm bỏ ngoài sổ tài sản, nguồn vốn hoặc kinh phí của đơn vị.

2. Khi nào vi phạm kế toán bị truy cứu hình sự?

Theo Điều 221, người vi phạm phải thuộc trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn và gây thiệt hại từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng.

Trường hợp thiệt hại dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu người vi phạm đã từng bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về chính hành vi này mà còn vi phạm.

Như vậy, một sai sót nghiệp vụ kế toán thông thường không đồng nghĩa với việc người thực hiện sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Cần xem xét đồng thời hành vi, chủ thể, yếu tố chức vụ/quyền hạn, mức thiệt hại và các tình tiết liên quan.

3. Mức phạt tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng

Điều 221 quy định các khung hình phạt chính như sau:

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định từ 1 - 5 năm, hoặc bị tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản.

4. Có phải mọi sai phạm kế toán đều bị phạt tù?

Pháp luật phân biệt giữa sai sót, vi phạm hành chính và hành vi có dấu hiệu tội phạm. Để áp dụng Điều 221, hành vi phải đáp ứng các dấu hiệu mà điều luật quy định, trong đó đáng chú ý là yếu tố lợi dụng chức vụ, quyền hạn và mức thiệt hại.

Do đó, doanh nghiệp và người làm kế toán cần đặc biệt thận trọng với các hành vi như cố tình sửa chữa chứng từ, lập sổ sách không đúng thực tế, che giấu tài sản hoặc cố ý tạo số liệu kế toán sai lệch.

5. Hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực kế toán

Ngoài 5 nhóm hành vi được quy định tại Điều 221, Luật Kế toán còn quy định nhiều hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động kế toán, chẳng hạn:

• Giả mạo, khai man, tẩy xóa chứng từ, tài liệu kế toán.
• Cố ý cung cấp hoặc xác nhận số liệu kế toán sai sự thật.
• Để ngoài sổ kế toán tài sản, nợ phải trả.
• Hủy hoặc làm hư hỏng tài liệu kế toán trước thời hạn lưu trữ.
• Lập nhiều hệ thống sổ kế toán để che giấu thông tin.
• Ép buộc kế toán viên thực hiện công việc trái pháp luật.
• Bố trí người làm kế toán, kế toán trưởng không đủ điều kiện.
• Cho thuê, cho mượn chứng chỉ kế toán viên hoặc giấy chứng nhận đăng ký hành nghề dịch vụ kế toán.
• Cung cấp báo cáo tài chính có số liệu không thống nhất trong cùng kỳ kế toán.
• Kinh doanh hoặc hành nghề dịch vụ kế toán khi không đủ điều kiện.
• Thông đồng, cấu kết nhằm cung cấp hoặc xác nhận thông tin kế toán sai sự thật.

Đây là các nhóm hành vi bị pháp luật kế toán nghiêm cấm; không phải tất cả đều đương nhiên cấu thành tội phạm theo Điều 221. Việc có bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không còn phụ thuộc vào dấu hiệu của từng tội danh và điều kiện luật định.

6. Doanh nghiệp cần lưu ý gì để hạn chế rủi ro?

Để hạn chế rủi ro pháp lý trong công tác kế toán, doanh nghiệp nên:

• Ghi nhận nghiệp vụ kinh tế đầy đủ, trung thực và đúng bản chất.
• Không tự ý sửa chữa, tẩy xóa hoặc tiêu hủy chứng từ, sổ sách.
• Không lập nhiều hệ thống sổ sách nhằm che giấu doanh thu, tài sản hoặc nguồn vốn.
• Kiểm tra tính hợp pháp của chứng từ trước khi hạch toán.
• Bảo quản và lưu trữ tài liệu kế toán đúng thời hạn.
• Không yêu cầu kế toán lập số liệu sai thực tế để phục vụ mục đích quản lý hoặc thuế.

7. Kết luận

Tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng là tội danh được quy định tại Điều 221 Bộ luật Hình sự, áp dụng đối với những hành vi vi phạm nhất định khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Mức phạt cao nhất có thể lên đến 20 năm tù.

Do đó, kế toán và người quản lý doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý các hành vi liên quan đến làm giả chứng từ, khai man số liệu, để ngoài sổ sách, tiêu hủy tài liệu hoặc lập nhiều hệ thống sổ kế toán.