1. Lương khoán có phải đóng BHXH không?

Trong thực tế, nhiều người vẫn lầm tưởng cứ "khoán" là không phải đóng Bảo hiểm xã hội (BHXH). Tuy nhiên, theo Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành, việc có đóng BHXH hay không phụ thuộc vào bản chất của mối quan hệ lao động.

1.1 Trường hợp phải đóng BHXH

Lương khoán sẽ bắt buộc phải đóng BHXH nếu hình thức khoán này nằm trong một Hợp đồng lao động (HĐLĐ) chính thức. Cụ thể:

• Có sự quản lý, điều hành: Bạn làm việc dưới sự giám sát của công ty, tuân thủ nội quy, giờ giấc và công ty trả lương dựa trên khối lượng công việc hoàn thành (lương khoán sản phẩm, khoán việc trong khung thời gian).

• Thời hạn hợp đồng: HĐLĐ có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên.

• Bản chất: Dù hợp đồng tên là "Hợp đồng khoán việc" nhưng nếu có nội dung thể hiện việc điều hành, trả lương, sơ đồ tổ chức thì vẫn bị tính là HĐLĐ và phải đóng BHXH bắt buộc.

1.2 Trường hợp không phải đóng BHXH

Lương khoán không phải đóng BHXH khi đây là mối quan hệ dân sự, thường thể hiện qua Hợp đồng khoán việc hoặc Hợp đồng thuê khoán chuyên biệt:

• Chỉ nhận kết quả: Công ty chỉ quan tâm đến sản phẩm cuối cùng (ví dụ: khoán viết 10 bài báo, khoán lắp đặt xong hệ thống điện), không quản lý thời gian hay cách thức bạn làm việc.

• Đối tượng không thuộc diện bắt buộc: Người lao động đang hưởng lương hưu, hoặc người làm việc theo hợp đồng thử việc (dưới 1 tháng), hoặc cộng tác viên không có sự ràng buộc về mặt tổ chức.

• Khoán cho hộ kinh doanh/cá nhân kinh doanh: Khi bạn ký hợp đồng khoán với một cá nhân có mã số thuế kinh doanh riêng.

1.3 Cách cơ quan BHXH xác định đối tượng phải đóng

Cơ quan BHXH không chỉ nhìn vào cái tên "Hợp đồng khoán việc" để bỏ qua. Họ sẽ thực hiện hậu kiểm dựa trên các tiêu chí:

• Kiểm tra bảng lương và chứng từ kế toán: Nếu lương khoán có tính chất đều đặn hàng tháng, ổn định và người lao động có tên trong danh sách nhân sự tham gia trực tiếp vào quy trình sản xuất kinh doanh của đơn vị.

• Tiêu chí quản lý: Nếu người nhận khoán phải tuân thủ nội quy lao động, bị xử lý kỷ luật như nhân viên chính thức thì cơ quan chức năng sẽ truy thu BHXH vì cho rằng doanh nghiệp đang "lách" luật bằng cách ký sai loại hợp đồng.

• Sử dụng công cụ rà soát: Hiện nay, việc liên thông dữ liệu giữa Cơ quan Thuế và Bảo hiểm rất chặt chẽ. Khi doanh nghiệp quyết toán thuế TNCN cho số lượng lớn nhân sự dưới dạng "khoán việc" nhưng thực tế lại vận hành như nhân viên chính thức, cơ quan BHXH sẽ dễ dàng đặt dấu hỏi để thanh tra.

2. Lương khoán có phải đóng thuế TNCN không?

Câu trả lời là CÓ. Dù bạn nhận lương theo sản phẩm, theo vụ việc hay khoán trọn gói, khoản thu nhập này đều chịu sự điều chỉnh của Luật Thuế thu nhập cá nhân (TNCN). Điểm khác biệt duy nhất là phương pháp khấu trừ 10% hay tính theo biểu thuế lũy tiến.

2.1 Khi nào bị khấu trừ thuế TNCN 10%?

Đây là trường hợp phổ biến nhất đối với lao động thuê khoán hoặc cộng tác viên. Doanh nghiệp sẽ tạm khấu trừ 10% trên thu nhập trước khi chi trả nếu hội đủ các điều kiện:

• Loại hợp đồng: Ký hợp đồng khoán việc, hợp đồng dịch vụ hoặc HĐLĐ dưới 03 tháng.

• Mức thu nhập: Tổng mức chi trả thu nhập từ 2.000.000 đồng/lần trở lên (hoặc tổng thu nhập trong tháng đạt mức này).

• Đối tượng: Cá nhân cư trú không ký HĐLĐ hoặc ký HĐLĐ dưới 03 tháng.

2.2 Trường hợp tính thuế theo biểu lũy tiến

Lương khoán sẽ được cộng chung với các khoản thu nhập khác để tính thuế theo biểu thuế lũy tiến từng phần (từ 5% đến 35%) khi:

• Hợp đồng lao động: Người lao động ký HĐLĐ từ 03 tháng trở lên. Lúc này, lương khoán chỉ là một hình thức trả lương (như lương sản phẩm).

• Quyền lợi: Người lao động được tính các khoản giảm trừ gia cảnh (11 triệu đồng/tháng cho bản thân và 4,4 triệu đồng/người phụ thuộc) trước khi tính thuế. Điều này thường có lợi hơn so với việc bị khấu trừ 10% ngay lập tức.

2.3 Trường hợp được miễn hoặc tạm không khấu trừ thuế

Không phải lúc nào nhận lương khoán trên 2 triệu đồng cũng bị trừ 10%. Có 2 trường hợp ngoại lệ:

• Làm cam kết 08 (mẫu theo Thông tư 80/2021): Nếu ước tính tổng thu nhập chịu thuế của cá nhân sau khi trừ gia cảnh chưa đến mức phải nộp thuế (ví dụ dưới 132 triệu đồng/năm và không có người phụ thuộc), người lao động làm cam kết gửi doanh nghiệp để tạm thời không bị khấu trừ 10%.

  • Lưu ý: Cá nhân làm cam kết phải đã có mã số thuế TNCN tại thời điểm làm cam kết.

• Thu nhập dưới ngưỡng 2 triệu đồng/lần: Nếu mỗi lần chi trả đều dưới 2.000.000 đồng, doanh nghiệp không được phép khấu trừ 10% (tuy nhiên cá nhân vẫn phải tự theo dõi tổng thu nhập năm để quyết toán nếu có phát sinh).

• Cá nhân kinh doanh có hóa đơn: Nếu người nhận khoán là cá nhân kinh doanh đã nộp thuế khoán theo hộ kinh doanh và cung cấp được hóa đơn cho doanh nghiệp, công ty sẽ không khấu trừ thuế TNCN mà thanh toán theo giá trị hóa đơn.

3. Cách tính BHXH và thuế TNCN đối với lương khoán

3.1 Cách tính BHXH

Đối với lương khoán trong HĐLĐ (từ 01 tháng trở lên), mức đóng BHXH được tính dựa trên mức tiền lương tháng ghi trong hợp đồng.

• Công thức:

  Tiền đóng BHXH = Mức lương khoán (mức đóng) x Tỷ lệ trích đóng

• Tỷ lệ trích đóng hiện hành (đối với người lao động):

  • BHXH: 8%

  • BHYT: 1,5%

  • BHTN: 1%

  • Tổng cộng: 10,5% tính vào lương người lao động.

• Lưu ý: Nếu lương khoán cao hơn 20 lần mức lương cơ sở, thì mức đóng tối đa chỉ tính trên 20 lần mức lương cơ sở đó.

3.2 Cách tính thuế TNCN

Có hai cách tính tùy theo đối tượng như đã phân tích ở mục 2:

Trường hợp 1: Tính theo biểu thuế lũy tiến (HĐLĐ từ 03 tháng trở lên)

Thuế TNCN = Thu nhập tính thuế x Thuế suất (5% - 35%) Trong đó:

• Thu nhập tính thuế = Tổng lương khoán - Các khoản bảo hiểm (10,5%) - Giảm trừ gia cảnh (bản thân 11tr, người phụ thuộc 4,4tr) - Các khoản đóng góp từ thiện, nhân đạo (nếu có).

Trường hợp 2: Khấu trừ tại nguồn 10% (HĐLĐ dưới 03 tháng hoặc Hợp đồng khoán)

Thuế TNCN = Tổng thu nhập nhận được x 10% (Áp dụng khi mỗi lần chi trả từ 2 triệu đồng trở lên và không làm Cam kết 08).

3.3 Ví dụ thực tế dễ hiểu

Để bạn dễ hình dung, hãy xem xét ví dụ sau cho một cá nhân nhận lương khoán 20.000.000 đồng/tháng:

Kịch bản A: Ký HĐLĐ 01 năm (Tính lũy tiến)

1. BHXH (10,5%): 20.000.000 x 10,5% = 2.100.000 đồng.

2. Giảm trừ gia cảnh bản thân: 11.000.000 đồng.

3. Thu nhập tính thuế: 20.000.000 - 2.100.000 - 11.000.000 = 6.900.000 đồng.

4. Thuế TNCN:

   • Bậc 1 (đến 5tr): 5.000.000 x 5% = 250.000 đồng.

   • Bậc 2 (trên 5tr đến 10tr): (6.900.000 - 5.000.000) x 10% = 190.000 đồng.

   • Tổng thuế TNCN: 440.000 đồng. => Thực nhận: 20.000.000 - 2.100.000 - 440.000 = 17.460.000 đồng.

Kịch bản B: Ký Hợp đồng khoán việc ngắn hạn (Khấu trừ 10%)

1. BHXH: Không phải đóng.

2. Thuế TNCN (10%): 20.000.000 x 10% = 2.000.000 đồng. => Thực nhận: 20.000.000 - 2.000.000 = 18.000.000 đồng.

4. Phân biệt lương khoán phải đóng và không phải đóng BHXH

5. Những sai lầm doanh nghiệp thường gặp khi trả lương khoán

Nhiều doanh nghiệp lựa chọn hình thức trả lương khoán với mục tiêu tối ưu chi phí và giảm bớt thủ tục hành chính. Tuy nhiên, nếu không nắm vững quy định, doanh nghiệp rất dễ rơi vào các rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

5.1 Gọi là “lương khoán” để né BHXH

Đây là sai lầm phổ biến nhất. Doanh nghiệp tin rằng chỉ cần đặt tên hợp đồng là "Hợp đồng khoán việc" hoặc "Hợp đồng cộng tác viên" thì sẽ không phải đóng BHXH.

• Thực tế: Cơ quan BHXH và Thanh tra lao động dựa trên bản chất công việc để định danh hợp đồng. Nếu người lao động vẫn làm việc theo giờ hành chính, chịu sự quản lý, giám sát và kỷ luật của công ty, thì đây được coi là Hợp đồng lao động.

• Hệ quả: Doanh nghiệp bị truy thu tiền đóng BHXH, BHYT, BHTN cộng với tiền lãi chậm đóng và bị phạt hành chính vì hành vi trốn đóng bảo hiểm.

5.2 Không khấu trừ thuế TNCN đúng quy định

Nhiều kế toán cho rằng vì là "lương khoán" nên người lao động tự đi quyết toán thuế, hoặc chỉ chi trả "net" mà không kê khai.

• Sai lầm: Quên khấu trừ 10% tại nguồn đối với các khoản chi trả từ 2 triệu đồng trở lên cho lao động không có HĐLĐ (hoặc HĐLĐ dưới 3 tháng).

• Sai lầm về Cam kết 08: Cho người lao động làm cam kết 08 để không trừ 10% thuế trong khi người đó có thu nhập tại nhiều nơi hoặc chưa có mã số thuế TNCN.

• Hệ quả: Doanh nghiệp bị truy thu số thuế TNCN chưa khấu trừ, phạt chậm nộp và phạt vi phạm hành chính về thuế.

5.3 Ký sai loại hợp đồng lao động

Doanh nghiệp thường ký Hợp đồng khoán việc cho những công việc mang tính chất vận hành thường xuyên, liên tục (như kế toán, bảo vệ, nhân viên bán hàng).

• Vấn đề: Hợp đồng khoán việc đúng nghĩa chỉ nên áp dụng cho các công việc có tính thời điểm, có điểm kết thúc rõ ràng và xác định bằng một kết quả cụ thể (ví dụ: khoán sơn một bức tường, khoán viết một phần mềm).

• Rủi ro: Khi có tranh chấp lao động, tòa án sẽ tuyên bố đây là Hợp đồng lao động không xác định thời hạn. Doanh nghiệp không chỉ phải trả BHXH mà còn phải tuân thủ các quy định về đơn phương chấm dứt hợp đồng, trợ cấp thôi việc và các phúc lợi khác theo Luật Lao động.